ANASTASIS, IC XC, H ANACTACIC

Ikona Zstąpienia do otchłani (gr. Anastasis) w głównej mierze opiera się na apokryficznej Ewangelii Nikodema (zwanej również Aktami Piłata). Według tejże ewangelii Chrystus zaraz po zmartwychwstaniu zstąpił do otchłani, skąd wyprowadził starotestamentowych sprawiedliwych i proroków, na czele z Adamem i Ewą. Ikona przedstawia Chrystusa odzianego w szaty o barwie nadprzyrodzonej bieli, ewentualnie złoto-żółtej lub purpurowej (podkreślającej Jego królewskość). Szeroka szata Chrystusa, której poła często powiewa ku górze, wyraźnie wskazuje ruch zstępujący. Zbawiciel zazwyczaj otoczony jest promieniującą mandorlą. Mandorla, będąc symbolem światłości i łaski Bożej, przedstawiana jest jako koncentryczne kręgi lub elipsy koloru niebieskiego ewentualnie zielonego, ze złotymi promieniami. Pod stopami Zbawiciela przedstawiona jest Otchłań i wywarzone bramy Hadesu. Chrystus depcze skrzyżowane bramy piekieł symbolizujące, że przez krzyż przyszło zwycięstwo nad złem. W Otchłani, niejako przyciśnięta wrotami, spoczywa skrępowana łańcuchami postać Śmierci lub Szatana (różne źródła różnie podają). Poza skruszonymi bramami można w otchłani zobaczyć również sypiące się do czeluści pozostałości złej mocy Szatana tj. klucze, zamki, gwoździe, zawory itp. (symbol zniewolenia ludzi). W lewej ręce Chrystus trzyma krzyż (znak zwycięstwa nad śmiercią), prawą dłonią zaś jakby dobywa z Otchłani Adama, który klęcząc wyciąga ręce do Zbawiciela. W geście prawej ręki Adama, wyciągniętej modlitewnie do Zbawiciela, można dostrzec samodzielny jej zwrot ku Chrystusowi, zaś lewa dłoń spoczywa całkiem bezwładnie w dłoni Chrystusa. Lewy rękaw szaty Adama ma często jaśniejszy kolor niż reszta stroju, co jest oznaką przemienienia pod wpływem Chrystusa. Ewa (w tym przypadku stojąca za Adamem) podnosi swe ręce, ukryte pod jej szatą w geście pokornego przyjęcia życia wiecznego (znak poddaństwa zaczerpnięty ze zwyczajów dworu bizantyjskiego). Stojący nieopodal św. Jan Poprzednik wskazuje dłonią Chrystusa, co należy odczytać, iż to właśnie on powitał Zbawiciela słowami "Oto baranek Boży". Oprócz wymienionych postaci na ikonie przedstawiani są również królowie: Dawid i Salomon, prorocy: Izajasz, Daniel, Zachariasz, Mojżesz, Habakuk, Symeon i inni sprawiedliwi. Postacie ze Starego Testamentu przeważnie zajmują miejsce po prawicy Chrystusa, zaś współcześni Jego po lewicy. Tło ikony stanowią skały symbolizujące cały kosmos odbijający światłość wynurzającą się z głębi ziemi.
Prawosławie podkreśla niezgłębioną tajemnicę Zmartwychwstania i dlatego kanoniczna ikonografia tego wydarzenia wyklucza możliwość przedstawienia samego aktu zmartwychwstania. Możliwe jest jedynie symboliczne przedstawienie tej tajemnicy poprzez ukazanie Zstąpienia do otchłani lub Niewiast przy pustym grobie.

kwiecień 2014 r.

© Bogusław Andres 2004-2013