BUDOWA PODOBRAZI DREWNIANYCH

Ikona kojarzy nam się przede wszystkim z malowidłem wykonanym na desce. Jednakże to nie deska, lecz nałożony na nią grunt jest nośnikiem warstwy malarskiej. Nie oznacza to jednak, że deska ikonowa jest mniej ważna. Od wykorzystanego materiału na podobrazie w znacznej mierze zależy trwałość ikony.
Wiele źródeł podaje, że optymalnym drewnem na podobrazia ikonowe jest drewno cyprysa. Drewno to charakteryzuje jednorodna struktura, odporność na odkształcenia związane ze zmianami klimatycznymi oraz odporność na atak owadów rozwijających się w drewnie. Z naszych rodzimych gatunków drzew najlepszymi właściwościami drewna, do tego typu zastosowań, charakteryzuje się lipa. Lipowe drewno również jest jednorodne, łatwe z obróbce oraz posiada mało sęków. Niestety drewno to nie jest odporne na atak owadów. Podobrazia ikon bizantyjskich wykonywano głównie z cyprysa i lipy, jednakże nie tylko z tych dwóch gatunków wykonywano ikonowe deski. Obok najczęściej stosowanej lipy używano również innych gatunków drewna. Było to głównie związane z dostępnością poszczególnych gatunków drewna w okolicy, w której znajdował się warsztat malarskich. O rodzaju użytego na podobrazie drewna decydowała również zasobność osoby zamawiającej ikonę. Szkoły rosyjskie używały m. in. desek lipowych, sosnowych, jodłowych, modrzewiowych, świerkowych a także cedrowych, dębowych i z drewna platanu. Szkoły bułgarskie oprócz drewna lipy i topoli wykorzystywały również drewno twardsze tj. orzecha, dębu i buka.
Drewno jest materiałem higroskopijnym. Posiada ono zdolność do wymiany pary wodnej z otaczającym powietrzem, tzn. pobiera lub oddaje wilgoć do otoczenia. Zmianom wilgotności drewna w zakresie od 0 do około 35% towarzyszą zmiany jego wymiarów. Kurczenie się drewna podczas szybkiego wysychania drewna wywołuje paczenie i pękanie materiału. Pękaniem drewna określa się rozerwanie tkanki drewna wzdłuż włókien. Pękanie drewna okrągłego i tarcicy jest w głównej mierze następstwem nierównomiernego wysychania jego warstw wewnętrznych oraz zewnętrznych i związanego z tym powstawania naprężeń wewnętrznych w drewnie. Wielkość pęknięć zależy od szybkości odparowania wody, rodzaju i grubości sortymentu, gatunku drewna, jak również od różnicy występujących naprężeń warstw wewnętrznych.
Paczeniem drewna określa się zniekształcenia (zmianę kształtów) wyrobów z drewna, będących następstwem anizotropii (występowanie różnych wartości) skurczu w kierunku promieniowym, stycznym i wzdłuż włókien. Wielkość i rodzaj zniekształcenia zależą od gatunku drewna, wymiarów tarcicy lub elementów, sposobu ich składowania materiału oraz od tego, z jakiej części przekroju poprzecznego kłody zostały one wyrobione. W tarcicy pochodzącej z przyobwodowej części kłody, decydującą rolę odgrywa skurcz styczny. Zewnętrzna płaszczyzna deski (bardziej odległa od rdzenia, mająca bardziej styczny układ słojów) wykazuje większy skurcz, niż płaszczyzna zwrócona ku rdzeniowi (Ryc.1, Ryc.2-a).
W skutek tego szerokość górnej płaszczyzny zmniejsza się bardziej niż szerokość płaszczyzny dolnej, zaś deska przybiera kształt nieckowaty. Deski zawierający zakryty rdzeń wykazują z kolei największe zmniejszenie grubości na bokach, zaś najmniejsze w środkowej części (Ryc.2-b). Z kolei sortymenty o przekroju kwadratowym, w których słoje przebiegają po przekątnej wykazują największą zmianę kształtu w wyniku skurczu drewna (Ryc.2-c). Najbardziej równomiernie paczą się deski pochodzące z przetarcia promieniowego (Ryc.2-b). Takie deski są zatem najlepszym materiałem na podobrazia. Niestety z pnia drzewa można wyciąć jedynie jedną taką deskę. W znacznej mierze możemy uchronić się przed tymi niekorzystnych właściwości materiału, poddając drewno sezonowaniu, tj. długotrwałemu składowaniu. Drewno pod wpływem składowania na powietrzu dochodzi do wilgotności powietrzno-suchej, wynoszącej w zależności od pory roku i układu warunków atmosferycznych, od 13 do 20% (przeciętnie 15%). Długotrwałe składowanie nie może spowodować dalszego wyschnięcia drewna, może natomiast spowodować równomierne rozmieszczenie wilgotności na przekroju tarcicy i doprowadzić do wyrównania wewnętrznych naprężeń (naprężenia z przesychania, naprężenia wzrostowe). Przy naturalnym suszeniu szybkość wysychania drewna zależy od gatunku, warunków meteorologicznych, wymiarów sortymentu itd. Dalsze obniżenie wilgotności drewna może nastąpić jedynie w wyniku sztucznego suszenia. Jednakże nawet wysezonowane i wysuszeniu drewno nadal jest materiałem higroskopijnym a klimat pomieszczeń ma wciąż bardzo duży wpływ na wilgotność drewna. Nawet najlepiej wysezonowane drewno po przeniesieniu do pomieszczenia, w którym występują wyraźne wahania temperatury i wilgotności powietrza może paczyć się! Wilgotność drewna użytkowanego w zamykanych i ogrzewanych pomieszczeniach przejawia znaczne wahania roczne. W zależności od pory roku drewno może wykazywać zmiany wilgotności z zakresu od 5 do 13%. Ważne jest zatem dopasowanie stopnia wilgotności drewna do warunków jego użytkowania. Wilgotność wyrobów z drewna powinna zatem odpowiadać wilgotności równoważnej w przyszłych warunkach użytkowania. Można w związku z tym przyjąć, że wilgotność deski ikonowej powinna zawierać się w granicach od 8 do 10%.
Kolejnym ważnym czynnikiem przy wyborze materiału na podobrazie ikony jest układ przyrostów rocznych w desce. Układ słojów warunkuje bowiem kierunek oraz stopień, w jakim deska będzie pracować. Podobrazia ikon niewielkich i średnich rozmiarów wykonywano z jednej deski (Ryc.3), którą gruntowano zawsze od strony przyrdzeniowej. Paczenie się deski powodowało rozciąganie warstwy gruntu i warstwy malarskiej. Warstwy te są odporne na rozciąganie, dzięki temu rzadko dochodzi do uszkodzenia malatury w wyniku (normalnej) pracy podobrazia.
W późniejszych wiekach zaczęły powstawać ikony znacznych rozmiarów, dla których wykonywano podobrazia z kilku sklejonych ze sobą desek o grubości od 2 do 4 cm. Układ słojów w sąsiednich deskach również nie jest bez znaczenia. Podczas paczenia się drewna, w zależności od układu słojów w sąsiednich deskach, zmiany kształtu mogą się redukować (Ryc.4) lub pogłębiać (Ryc.5). Poszczególne deski łączono na szerokość wykonując najczęściej spojenie proste (Ryc.6-a). Można jednak również deski na podobrazie łączyć wykonując spojenie na zakładkę (Ryc.6-b) bądź na wpust i pióro własne (Ryc.6-c) lub pióro obce (Ryc.6-d). Z praktycznego punktu widzenia spojenie proste jest w zupełności wystarczające.
W tak przygotowane podobrazie wstawiano szpongi (def.: połączenie, spojenie poprzeczne desek; także: kawałek drewna użyty do tego połączenia). Zadaniem szpong było ograniczenia ruchów deski ikonowej, zwłaszcza w początkowym etapie tj. po napisaniu ikony. Z upływem czasu drewno podobrazia oraz szpong kurczyło się i paczyło, a szpongi wycofywały się ze swoich gniazd a nawet gubiły. Zazwyczaj szpongi wyrabiano z drewna twardszego niż drewno podobrazia (dąb, buk). Jednakże równie często można zauważyć, że w odwrocie podobrazia wykonanego z drewna iglastego wstawiano szpongi wykonane również z iglastego drewna. Najczęstszym sposobem wstawiania szpong była metoda "na jaskółczy ogon" (zapłatwienie na jaskółczy ogon). Istnieje kilka wariantów tej metody szpongowania. Szpongi zbieżne (w kształcie trapezu) mogły przechodzić na przestrzał podobrazia (Ryc.7) lub były one wpuszczane z jednego boku podobrazia, i nie przechodziły na drugi bok ikonowej deski (Ryc.8). Ponadto szpongi mogły być schowane w obrys podobrazia (Ryc.9) lub też wystawać ponad podobrazie (Ryc.10). Z praktycznego punktu widzenia najlepszą formą szpongowania podobrazi ikonowych jest metoda przedstawiona na ryc. 8.
W licu ikonowej deski wykonywano płytkie wgłębienie (zazwyczaj od 3 do 5 mm) nazywane kowczegiem. W tym miejscu umieszczano zasadniczy obraz. W języku staro-cerkiewnym słowo kowczeg oznacza arkę i nawiązuje do starotestamentalnej Arki Przymierza, wskazując na sakralny charakter samego obrazu. Wypukłe obramowanie deski ikonowej wokół kowczegu nazywane jest bordiurą (polem ikony). Na bordiurze umieszczane są dekoracyjne wzory, małe sceny (klejmy w ikonach hagiograficznych), postaci świętych lub napisy (modlitwy). Bordiura stanowi ramę (okno), która skupia uwagę osoby na zasadniczej części ikony. Niewielka krzywizna pomiędzy bordiurą a kowczegiem nazywana jest łuzgą.

Copyright © Bogusław Andres 2004-2015