|
|
|
|
||
Technika pisania ikon
Technika malowania ikon rozwinęła się na wschodzie z późnoantycznej enkaustyki. Ikony wykonywane były głównie techniką temperową, lecz sposób jej sporządzania był odmienny od zachodnioeuropejskiej techniki temperowej.
Technika temperowa. Według większości autorów prac z zakresu technologii i technik malarskich słowo tempera pochodzi od łacińskiego temperare - mieszać płyny (bez określenia składu mieszaniny), łączyć, osłabiać, rozcieńczać.
Podstawowym wyróżnikiem tej techniki jest zastosowanie jako spoiwa farb (medium) tzw. emulsji temperowej. Najcenniejszym i najczęściej wykorzystywanym emulgatorem jest żółtko jaja kurzego, pozwalające na ogromną swobodę w dobieraniu proporcji faz tłustej i wodnej. Poza tym jajko (jako naturalna emulsja) samo jest pełnowartościowym medium. Ze względu na swoiste cechy, w zależności od stosunku składnika wodnego lub tłustego, tempery dzielimy na chude i tłuste. Tłuste to te powstające z połączenia żółtka ze znacznym procentem spoiwa tłustego. Malowidło wykonane taką temperą wysychając nie zmienia swego tonu, przypomina technikę olejną i jest połyskujące. Malowidła wykonane przy użyciu chudej tempery w czasie wysychania zmieniają swą tonację . Należy zaznaczyć, że mimo swych walorów tempera należy do technik dość trudnych.
Technika malowania. Podstawy techniki pisania ikon są niezmienne od wieków. Do malowania ikon stosuje się pędzle włosowe miękkie okrągłe i płaskie, różnych rozmiarów, wykonane najczęściej z sierści kuny lub wiewiórki. Najczęściej
stosowanym spoiwem jest emulsja jajowa. Spoiwo sporządza się z kurzego żółtka i wody przegotowanej lub destylowanej w proporcji około 1:3. Zamiast wody można wykorzystać m.in. wino, piwo, kwas chlebowy. Każda szkoła ikonograficzna dodawała do medium inny (sekretny) składnik w celu uzyskania lepszych kolorów farb. Farby sporządzane są poprzez ucieranie pigmentu z niewielką ilością wody na gładką maść. Dopiero tak przygotowany pigment łączony jest ze spoiwem.
Prace nad ikonami prowadzone są etapowo, a polegają na stopniowym rozjaśnianiu ciemnego podmalunku. Najpierw wykonywane jest tło: architektura i krajobraz, następnie szaty, a w końcu karnacje postaci. Najważniejszym elementem ikony jest oblicze. Oblicze będące centrum światła odzwierciedla oczyszczoną z grzechów i przemienioną naturę ludzką. W ikonie nie ma światłocienia oraz źródeł światła, a technika malowania - od ciemnego do jasnego - ma symboliczny wyraz, otóż wizerunek wyłania się z martwej ciemności przechodząc w światłość symbolizującą Bożą energię.
Ryc.1. Rysunek konturowy
Ryc.2. Złocenie
Ryc.3. Tło i sankir
Ryc.4. Konturówka twarzy
Ryc.5. Rozjaśnienia twarzy
Ryc.6. Napisy
|
Przed wykonaniem prac pozłotniczych, na powierzchnię zaprawy przenoszony jest wykonany własnoręcznie szkic (Rys.1.) lub zamieszczony w podlinniku gotowy schemat. Istnieje wiele metod przenoszenia rysunku na zaprawę. Najczęściej szkic przenosi się stosując przepróchę lub kalkowanie. W pierwszym przypadku rysunek wykonany na papierze kładzie się na miękkim podkładzie i kontury rysunku nakłuwa w bliskich odstępach od siebie. Tak podziurkowany rysunek umieszczany jest na pokrytym zaprawą podobraziu a następnie lekko uderzany woreczkiem z rzadkiego płótna, zawierającym sadzę lub inny barwnik. Wydobywający się z woreczka barwnik przedostawał się przez nakłute otwory i osadzał na zaprawie. Drugi sposób przenoszenia polega na pokryciu ciemnym pigmentem odwrotnej strony rysunku wykonanego na cienkim papierze. Po przyłożeniu rysunku do wyschniętej i wypolerowanej zaprawy przez wodzenie twardą końcówką po jego konturach szkic jest odbijany (przekalkowywany) na podobrazie. Uzyskany kontur jest jednak zbyt delikatny i nietrwały, należy go zarazem utrwalić poprzez wydrapanie konturów ostrym narzędziem (rylcem, szydłem lub grafią).
Po przeniesieniu rysunku wykonuję się prace pozłotnicze (Rys.2.)
Pierwszym etapem jest wykonanie tła ikony (Rys.3.) Zaprojektowane kontury wypełniane są jednobarwną, ciemną podmalówka. Następnie kolorem ciemniejszym niż podmalówka zaznaczane są linie konturowe budowli, załamań szat itp. Kolejnym etapem jest rozjaśnianie oświetlonych części, przeprowadzanym zazwyczaj w trzech etapach. Etap pierwszy polega na pokryciu przewidzianych jasnych miejsc farbą jaśniejszą od podstawowego tonu tła. W drugim etapie jeszcze bardziej rozjaśnioną farbą od pierwszej pokrywane są (oczywiście jedynie) miejsca przewidziane na jaśniejsze partie. Trzecia najbardziej rozjaśniona farba, a niekiedy sama biel, wprowadzana jest w formie linii. W ten sposób powstaje tak zwane naturalne światło. Cienie na szatach postaci i w krajobrazie można pogłębić przez dodatkowe malowanie tych miejsc farbami laserunkowymi. W symbolice ikonograficznej bardzo ważne znaczenia ma kolor. Oprócz charakterystycznego zarostu kolor i zestaw szat jest atrybutem, na podstawie którego - nawet bez odczytywania napisów na ikonie - można rozpoznać przedstawionego świętego.
Następną czynnością jest malowanie karnacji (odsłoniętych części ciała). Pracę rozpoczyna się od pokrycia partii ciała podstawowym tonem karnacyjnym (Rys.3.) zwanym sankirem (mieszanka umbry zielonej z dodatkiem ochry jasnej i czerwonej). Podstawowy ton karnacji był różny w różnych szkołach: w ikonach bizantyjskich ciemnooliwkowy, nowogrodzkich jasnooliwkowy, moskiewskich brązowożółty, w halicko-ukraińskich ochrowozielony lub ochrowoumbrowy, w rumuńskich ochrowy, w bułgarskich zielonkawooliwkowy lub brunatnougrowy, a w serbskich ciemnobrązowozielony. Po nałożeniu sankiru przystępuje się do sporządzania konturów nosa, oczu, ust itd. (Rys.4.). Następnie, podobnie jak to miało miejsce przy malowaniu szat, rozjaśniane są partie ciała poprzez nakładanie coraz to jaśniejszych warstw . Na tak rozjaśnianą twarz należy nałożyć podrumienkę, czyli laserunek (rozwodniona farba o niewielkiej sile krycia) np. z różu angielskiego. W ostatnim etapie maluje się źrenice oraz konturuje tęczówkę, powieki, końcówkę nosa, usta i tym podobne detale. Na koniec najjaśniejsze części ciała nanosi się bliki, tj. jasne kreseczki będące refleksami światła (Rys.5.). System kładzenia blików był opracowany i szeroko stosowany już w bizantyjskim malarstwie ikonowym. Oprócz rozjaśnienie gałki ocznej, bliki kładzie się wokół oczu, na czole, nosie, szyi, dłoniach itp.
Istotnym i nieodzownym elementem ikony, wykonywanym w ostatniej fazie jej pisania, jest napis (Rys.6.). Napisy wskazują na imiona przedstawionych postaci lub ewangeliczne wydarzenia. Stanowią one gwarancje wierności przedstawienia w stosunku do Praobrazu. Podpisanie ikony jest poświęceniem jej Pierwowzorowi i przede wszystkim uświęceniem ikony przez Pierwowzór. Napisy na ikonach wykonywane są w języku greckim bądź cerkiewno-słowiańskim. Ikony Chrystusa noszą napisy: ΙΣ XΣ, będące skrótami od greckich słów Jezus Chrystus. W ikonach przedstawiających Zbawiciela w nimb krzyżowy wpisane są inskrypcje: ο ω ν - "Ten który jest" (imię, które objawił Bóg Mojżeszowi przy Krzewie Gorejącym). Różnice w kolejności umieszczania dwóch pierwszych liter na ikonach greckich i ruskich wynikaja z róznego sposobu ich odczytywania (na greckich ikonach po okręgu z lewej na prawą, a na ikonach ruskich wersami - najpierw górny, a następnie dolny).
Powyższy opis techniki malowania ikon jest oczywiście bardzo uproszczony i nie oddaje w pełni wielu niuansów dotyczących różnych szkół ikonograficznych.
|
Ostatnią czynnością przy malowaniu ikony było zabezpieczenie warstwy malarskiej i pogłębienie ich tonacji przez pokrycie olifą. Składała się ona zasadniczo z szybko schnącego gotowanego gęstego oleju (lnianego, konopnego lub czasami makowego) i żywicy (bursztynu lub kopalu). W rosyjskich olifach stosowano olej, sykatywę ołowianą, bursztyn i jako dodatek barwiący kruszynę. Niestety ta połyskująca warstwa chroniąca przed wilgocią i zabrudzeniami miała i ujemną stronę, mianowicie z czasem ciemniała.
Obecnie można stosować gotowe werniksy.
|
Data ostatniej aktualizacji: 03.02.2010
|
|
|
|
|
| |
|
|